هدف خلقت و راههای رسیدن به آن
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمِ
ماه رجب ماه دعا است. در جلسه قبل بیان شد که مرحوم آقا ملکی تبریزی میفرماید: حتی قبل از اسلام ماه رجب را به عنوان ماه دعا و برآورده شدن حاجتها میشناختند و صبر میکردند ماه رجب برسد و آن وقت برای حوایج خود دعا میکردند.
دعا نیاز به تضرع دارد؛ یعنی انسان با تمام وجودش در پیشگاه خداوند متعال حضور پیدا کند. قصورها و تقصیرات خود را به یاد بیاورد و از خوف خدا و معاد و از خوف مواجهه با خدایی که سراسر وجودش را پر از نعمت کرده و کوتاهیهایی که در برابر این خدا انجام داده، دلش بشکند و اشک بریزد. این حالت را تضرع میگویند. گفتهاند که یکی از عوامل بسیار موثر هم در حل مشکلات شخصی و روحی و معنوی و هم در در حل مشکلات اجتماعی همین تضرع است.
قرآن کریم میفرماید: وَمَا أَرسَلنَا فِی قَریَة مِّن نَّبِیٍّ إِلَّا أَخَذنَا أَهلَهَا بِالبَأسَاءِ وَٱلضَّرَّاءِ لَعَلَّهُم یَضَّرَّعُونَ. مادر هیچ گروهی پیامبر نفرستادیم، مگر برای اینکه مردم آمادگی تضرع به درگاه خدا پیدا کنند و در سایه آن تسلیم دستورات خدا شوند. به همین خاطر آنها را دچاربَأسَاءِ وَضَّرَّاءِ کردیم.بَأسَاءِ یعنی مشکلاتی که در درون انسان رخ میدهد؛ مثل مشکلات روحی و نفسانی. دچار مشکل روحی شود و دنبال کسی بگردد که مشکل او را حل کند. بعد وقتی میبیند دستش از همه جا کوتاه است و کسی نمیتواند مشکل او را حل کند، متوجه خدا میشود.
منظور از ضَّرَّءِ مشکلات اجتماعی و خارجی است؛ مثل قحطی و زلزله و جنگ و. . این اسباب لطف خداوند است. اگر خدا این زمینهها را فراهم نمیکرد، مردم کمتر متوجه خدا میشد و کمتر آمادگی پذیرش دستورات خدا برای آنها حاصل میشد.
لذا خداوند در دو آیه از قرآن این مسئله را مطرح میکند. یکی همین آیه است: وَمَا أَرسَلنَا فِی قَریَة مِّن نَّبِیٍّ إِلَّا أَخَذنَا أَهلَهَا بلبَأسَاءِ وَٱلضَّرَّاءِ لَعَلَّهُم یَضَّرَّعُونَ[1]
در آیه دیگر خطاب به پیامبر میفرماید:وَلَقَدْ أَرْسَلْنَا إِلَى أُمَمٍ مِّن قَبْلِکَ فَأَخَذْنَاهُم بِالْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ لَعَلَّهُمْ یَتَضَرَّعُونَ [2]
بنابراین از این دعای نتیجه میگیریم که یکی از چیزهایی که هم مشکلات روحی انسان را و هم مشکلات اجتماعی او را حل میکند، تضرع است. در ادامه آیه دوم خداوند متعال گلایه میکند: فَلَوْلَا إِذْ جَاءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُوا. چرا وقتی ما این لطف را در حق آنها کردیم، به درگاه خدا نیامدند و تضرع نکردند؟ به همین دلیل دچار عذاب شدند. بعد از آن دو دلیل ذکر میکند که چرا بعد از فراهم شدن زمینههای تضرع، انسان به درگاه خدا نمیرود و تضرع نمیکند. میفرماید:وَلَکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ. مدلهای اینها در اثر تکرار و تـداوم گناه و لجاجت سخت شده است. انسان وقتی سنگدل شود، دیگر چیزی در دلش اثر نمیگذارد. وقتی حوادث درونی و چه حوادث بیرونی و مشکلات اثر نگذارد، تضرع حاصل نمیشود. انسان باید مراقب باشد که خدایی نکرده دلش سخت نشود که اگر چنین شد، دیگر راه اثرپذیری و نجات بسته میشود.
دومین عامل را اینطور بیان میکند: وَزَیَّنَ لَهُمُ الشَّیْطَانُ مَا کَانُوا یَعْمَلُونَ.[3] شیطان اعمال بد آنها را برایشان زینت داد. یعنی گرفتار گناه شدن یک چیزاست و اینکه گناه خود را خوب بدانند چیز دیگری است. فکر میکند کار خوبی کرده است. شاید اگر از هر یک از صهیونیستهای جنایتکار درباره کارهایشان سوال کنیم، بگویند خیلی کار خوبی میکنیم. آنها بابت کشتن یک کودک نگران نیستند؛ چه بسا خوشحال هم باشند. کما اینکه داعش و صهیونیستها بالاترین جنایات را انجام میدهند و خوشحال هم هستند. اگر دیدیم از گناهی خوشمان میآید، جای نگرانی دارد. اگر از یک قصور در پیشگاه خدا، از ظلم به یک نفر خوشحال شدیم، اینها علامت خطر است. علامت این است که عوامل تاثیرگذار در تحول انسان بیخاصیت شدهاند.
خداوند در آیات دیگر به پیامبر و مومنین توصیه میکند:وَ اذْکُرْ رَبَّکَ فِی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وَ خِیفَةً؛[4] خدا را با تضرع بخوانید. کلمه خیفه را بعضی به معنای خوف گرفتند و بعضی به معنای پنهان. یعنی برای تضرع هم به جایی بروید که تمام توجه شما به خدا باشد و ریا کمتر باشد. هم در مورد انفاق توصیه شده که پنهانی انفاق کنید و هم در مورد تضرع و دعا. اینکه این همه فضیلت برای نماز شب ذکر شده است، برای اعمال دیگر نیامده است. برای این است که نماز شب موقعی انجام میشود که کسی نمیبیند. ذهن انسان متوجه چیزهای دیگر نیست.
اگر انسان بتواند مخصوصاً خودش را در تهجد شب آماده کند، به تعبیری مانند قرص ب کمپلکس است و همه ویتامینها را در خود دارد. در حالت تضرع انسان اولاً توجه به خدا دارد، میل و گرایش و علاقه به خدا در وجودش هست. کسی که تضرع میکند، تمایل به خدا دارد. اعتراف به قصور و تقصیر در وجودش هست. وقتی نیمه شب بلند میشود و اشک میریزد یعنی خدایا من کوتاهی کردم، من را ببخش. در تضرع استغفار هست. خود تضرع به معنای پشیمانی است. اولین و مهمترین مولفه توبه و استغفار، پشیمانی است. خوف از معاد در آن نهفته است. انسان در این حالت یاد معاد و مرگ میافتد.
لذا در تضرع مجموعه عواملی وجود دارد که انسان را آماده حرکت به سوی خدا میکند. خدا هم در این حالت بسیار به بنده خود توجه دارد. در سیره اهل بیت در هر شرایطی که قرار داشتند، تضرع امر اساسی است. همه شنیدهایم که امیرالمومنین علیه السلام شبها بارها مدهوش میشد؛ به گونهای که اطرافیان فکر میکردند حضرت از دنیا رفته است. حضرت آنجا خوف خدا را دارد. حضرت زهرای مرضیه سلام الله علیها را میبینیم که شب تا صبح دعا میکردند به اشک میریختند. امام حسین علیه السلام در بحبوحه شام عاشورا زمانی که لشکر ابن سعد حمله را شروع میکند، به برادر بزرگوار خود حضرت ابوالفضل علیه السلام عرض میکنند: یک امشب را برای من مهلت بگیر. من دعا را دوست دارم، نماز را دوست دارم. در آخرین لحظات درخواست مهلت برای دعا و تضرع دارد. اوصاف اصحاب اباعبدالله علیه السلام را که ذکر میکنند، میگویند: لَهُمْ دَوِیٌّ کَدَوِیِّ النَّحْلِ[5]. صداهای راز و نیاز مانند صدای کندوی زنبور عسل در هم پیچیده بود. همه ائمه علیهم السلام اینگونه هستند. در شرح حال علمای برجسته و کسانی که با قلهها رسیدهاند هم چنین ذکر میکنند. امام عزیز ما و بزرگان عرفا چنین بودند. آیت الله مصباح میفرمودند: مرحوم شیخ محمد حسین کمپانی زمانی که میخواست بخوابد، آنقدر اشک میریخت که بالشش خیس میشد. امام رحمت الله علیه مقید بود که نماز شب بخواند و نماز شب ایشان همراه با اشک بود. یکی از مامورینی که در شب دستگیری همراه امام بود میگوید: دیدم یکی آنقدر منقلب بود که تا موقع رسیدن گریه میکرد که چرا ما مجبور شدیم این شخص را دستگیر کنیم.
بزرگان دیگر ما هم همینطور بودند و تضرع جزء وجودشان بود. خوب است که از ماه رجب این درس را بگیریم که در زندگی خود بابی به نام تضرع باز کنیم. به خصوص تضرعی که در نیمههای شب باشد. اثر تضرع در شب بسیار زیاد است. با وجود تعابیری که در قرآن ذکر شده نمیتوان گفت چقدر اثرگذار است. قرآن کریم در مورد شخص پیامبر گرامی اسلام میفرماید:وَمِنَ اللَّیْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَکَ عَسَى أَنْ یَبْعَثَکَ رَبُّکَ مَقَامًا مَحْمُودًا.[6] شب هنگام برخیز و نماز شب بخوان و با خدا راز و نیاز داشته باش! به این امید که خداوند تو را به مقام محمود برساند. مرحوم علامه میفرماید اینکه مقام محمود بدون قید و شرط آمده است به این معناست که هر کس درک کند، میگوید این بهترین مقام است و دیگر بهتر از این وجود ندارد این مقام، مقام شفاعت کبری است. بالاترین و بزرگترین مقامی که پیامبر به آن میرسد و میتواند بزرگترین شفاعت را داشته باشد، در سایه نماز شب به او داده میشود. حالا اگر شفاعت هم شفاعت مطلق باشد، یعنی هرچه در این دنیا و دنیای دیگر پیامبر واسطه دریافت آن برای بندگان خدا است، به واسطه نماز شب است. یعنی همه برکات وجودی پیامبر برای اهل عالم در سایه تهجد شبانه است.
در آیه دیگر میفرماید:یا أَیُّهَا الْمُزَّمِّلُ «1» قُمِ اللَّیْلَ إِلَّا قَلِیلًا «2» نِصْفَهُ أَوِ انْقُصْ مِنْهُ قَلِیلًا «3» أَوْ زِدْ عَلَیْهِ وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلًا[7]. هم علامه مصباح و هم علامه طباطبایی میفرمایند: کلمه قرآن در برخی از آیات به معنای نماز است و یا قرآنی که در نماز خوانده شود. میفرماید قرآن را ترتیل کن چون ما به زودی میخواهیم قول و گفتار سنگینی را بر تو فرو بفرستیم. یعنی بنا است آیاتی از قرآن نازل شود که تحملش سنگین است؛ یعنی به قدری معارف بلند است که اگر کسی بخواهد آن را دریافت کند، نیاز به آمادگی دارد. حتی شخصی مثل پیامبر هم باید مقدار آمادگی خود را بیشتر کند. این آمادگی در سایه بیداری شب و تضرع است. یا در این آیات تکالیفی وجود دارد که پیامبر باید انجام دهد و انجام دادن آن سخت است. باید روح پیامبر برای پذیرش این سختیها آماده شود و این آمادگی در سایه نماز شب حاصل میشود.
اگرعزیزانی مثل شهید قاسم سلیمانی اینقدر توانستهاند نقش آفرینی کنند، حاصل تهجدهای شبانه بود. اینها اهل راز و نیاز بودند. تصور کنید خدا به شخصی مانند پیامبر با آن عظمت که برای او در عالم نظیری وجود ندارد، میفرماید: برای دریافت حقایق بسیار بلند و تحمل سختیها در مسیر هدایت بندگان نماز شب بخوان تا آمادگی پیدا کنی. پیامبر هم در این مسیر آنچه میتوانست انجام داد.
در آیه دیگر میفرماید:إِنَّ رَبَّکَ یَعْلَمُ أَنَّکَ تَقُومُ أَدْنى مِنْ ثُلُثَیِ اللَّیْلِ وَ نِصْفَهُ وَ ثُلُثَهُ وَ طائِفَةٌ مِنَ الَّذینَ مَعَکَ.[8] ما میدانیم که تو نزدیک به دو سوم شب را برمیخیزی. یک عده از مومنین هم از تو تبعیت میکنند.
حالا یک عده نه آن همت بلند و آن درک بالا را دارند، ولی باید به این سو حرکت کنیم. اینها قلههایی هستند که خداوند به ما نشان داد که چنین انسانهایی در عالم وجود دارند.
خدا رحمت کند مرحوم علامه مصباح را. وقتی مقام معظم رهبری به منزل ایشان آمدند، فرمودند: خاطرتان هست زمانی از شما خواستیم توصیهای از آیت الله بهجت برای ما بیاورید؟ شما دو نامه آوردید. بعد فرمود: ما الان هم نیازمند هستیم. علامه مصباح فرمود: هر کس مسئولیت بیشتری داشته باشد، نیاز بیشتری دارد. و بعد میفرمایند: ائمه علیهم السلام بیش از ما نیاز به ارتباط و توجه خدا دارند. کار عظیمی که آنها میخواهند انجام دهند، نیاز به آمادگی زیادی دارد.
به هر حال قرآن میفرماید پیامبر اینگونه بود. در شرح حال پیامبر اسلام داریم که برای اینکه کاملا با نفس خود مبارزه کند و در خود حالت آمادگی ایجاد کند، بر میخواستند و با وضو و توجه نماز میخواندند و دوباره میخوابیدند. این مبارزه دوباره بیدار میشدند. یعنی این مبارزه با هوای نفس را مکرر در طول شب با نماز شب و تهجد انجام میدادند.
در آیه دیگری وقتی قرآن مومنان را توصیف میکند، میفرماید:تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ. شبها خودشان را از رختخواب جدا میکنند. خداوندگار خود را میخوانند. هم از روی خوف به خودشان نگاه میکنند و کوتاهیهای خود را میبینند به هم توجه به کرم و لطف خدا میکنند. به یاد میآورند که در روایات گفته شده: وقتی بندهای به سوی خدا میرود، خدا به او میگوید: نمیدانی چقدر منتظر تو بودم!یکی از اوصاف خداوند عطوف است. میگویند عطوف کسی است که وقتی کسی از او رو برمیگرداند، مدام پشت سر خود را نگاه میکند که ببیند برمیگردد یا خیر؟ما خدایی داریم که همیشه در انتظار ما است. منتظر است که ببیند ما کی میآییم؟ بندگان خدا وقتی این خدا را میبینند و از طرفی هم متوجه کوتاهیهای خود میشوند، حالت تضرع به آنها دست میدهد. جالب اینجاست که قرآن میفرماید در کنار این تضرع مِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ. هم تضرع دارند و هم انفاق. اسلام دینی نیست که فقط به دعا توجه داشته باشد. کسی که اهل دعا است، بیشترین توفیق خدمات اجتماعی را پیدا میکند.
نقل میکنند مرحوم بحرالعلوم که مکرر خدمت امام زمان صلوات الله علیه رسیده بود، شبها همواره برنامه رسیدگی به محرومان را داشت. یک روز درس خود را تعطیل کرد. از ایشان پرسیدند: چرا درس را تعطیل کردید؟ گفتند: من شبها ندیدم کسانی که پای درس من هستند، مشغول تضرع و نیاز باشند. در سفری که مقام معظم رهبری به(قم) داشتند، گلایه کردند از اینکه تضرع حتی در بین طلاب کم است؟ در جلسه شورای عالی که خدمت ایشان بودیم، فرمودند عرفان یک سیرورت است. معاون تهذیب اگر توانست ۱۰۰ نفر را اهل نماز شب کند، آن وقت معلوم میشود که اثرگذار بوده است.
پس فرمود:تَتَجَافَى جُنُوبُهُمْ عَنِ الْمَضَاجِعِ یَدْعُونَ رَبَّهُمْ خَوْفًا وَطَمَعًا وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ.[9] کلمه انفاق خیلی جاهای دیگر آمده است و آثار زیادی برای آن گفته شده است. ولی این اثری که اینجا ذکر میشود، در اثر راز و نیاز شبانه است.
فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِی لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أعْیُن جِزَاءً بِمَا کانُوا یَعْمَلُونَ.[10] هیچکس از اولین و آخرین نمیداند که خدا چه چیزهایی را که موجب چشم روشنی اوست برایش در نظر گرفته است. یعنی اثر تضرع شبانه را هیچکس نمیتواند درک کند. لطفی که در اینجا خدا به بندهاش میکند را هیچکس نمیتواند درک کند. هیچکس نمیداند خدا در گنجینه خودش چه چیز مخفی نگه داشته که موجب روشنی چشم بندگان میشود و به واسطه آن خوشحال میشوند. مرحوم علامه میفرمایند: علامه طباطبایی نفرمود: قرة اعینهم، بلکه فرمود: قره اعین. این مطلب استفاده میکنند که یعنی هر کس ببیند میگوید: این چه اثری است! هرکس در هر موقعیتی باشد، وقتی اثر این تضرع را ببیند، به بهجت میآید. حالا ممکن است خودش آن را انجام نداده باشد و دیگری به این رسیده باشد. معمولا رسیدن دیگری به چیزی ما را خوشحال نمیکند. ولی اینجا میفرماید مطلق آوردن کلمه اعین به این معنا است که آنقدر برکات و آثار عجیب است که هر کس میبیند، به بهجت میآید.
در روایت داریم:مَا أَدْرَکَ الْعَـابِدُونَ دَرْکَ الْبُکَاءِ[11]. کسانی که عبادت میکنند، قدر اشک را نمیدانند. نمیتوانند بفهمند که اشکی در حال تضرع چه قدر اثر دارد!
چند وقت پیش عرض کردم که مقام معظم رهبری درباره آقای خوش لفظ فرمودند: همسر ایشان میگفت: شبی که به رحمت الهی پیوستند، خیلی اش30۳۰ک میریختند. سوال کردم: چرا انقدر اشک میریزید؟: خواب معاون خود را دیدم که قبل از من شهید شده است. دستش را گرفتم و گفتم: ما خیلی با هم ماموریت رفتیم. این همه با هم تفحص رفتیم. به من بگو دلیل اینکه تو به شهادت رسیدی و من شهید نشدم چیست؟ راهکار شهادت چیست؟ جواب داد: اشک، اشک. راه رسیدن به مقام شهادت اشک است. همه چیز در گرو تضرع است.به خصوص تضرع در نماز شب.
مرحوم مطهری میفرمایند: لذتی که انسان در نماز شب و هنگام تضرع میبرد، برای هیچکس قابل درک نیست. اگر خود فرد توانست آن حالت را ایجاد کند، میفهمد چه لذتی دارد و با هیچ لذتی قابل مقایسه نیست. باید در زندگی خود بابی به نام نماز شب و تضرع باز کنیم. لازم نیست ۱۱ رکعت نماز شب را بخوانیم. اگر سه رکعت آخر را بخوانیم ولی با حالت تضرع، آثار آن را در زندگی خود میبینیم. چه در بعد معنوی و چه در امور دنیایی. گویا یک بار نفس انسان را پاک میکند و برای او هویت جدید ایجاد میکند و انسان آثارش را در طول روز احساس میکند. کم کم مصداق حدیثی میشود که خداوند فرمود: أنا جلیس من جالسنی، و مطیع من أطاعنی[12]. انسان همنشین خدا میشود و خدا میگوید: من همنشین کسی هستم که همنشین من باشد. من که خدا هستم مطیع کسی میشوم که من را اطاعت کند.
پروردگارا تو را بـه حق اولیائت، به حق پیامبر و به حق کسانی که اهل تهجدهای شبانه بودند، به حق شهیدان عزیز ما و علما قسم میدهیم به ما توفیق تضرع و تهجد شبانه عنایت بفرما!
پروردگارا امام عزیز ما، علمای ما و شهیدان ما که این راه را پیمودند و در این مسیر الگوی ما هستند، با ارواح طیبه شهدای کربلا محشور بفرما!
پروردگارا تو را به حق اولیائت، به حق امیرالمومنین و به حق پیامبر گرامی اسلام قسم میدهیم که عشق و محبت خودت و محبت اولیاات را هر لحظه در دلهای ما بیشتر بفرما!
خوف از خودت، خوف از مرگ و معاد را در دلهای ما زنده بفرما!
پروردگارا سایه مقام معظم رهبری که یکی از الگوهای راز و نیاز شبانه است و از جوانی اهل تضرع بودند، ظهور حضرت مهدی بر سر ما مستدام بدار!
صهیونیستها و آمریکا و اعوان و انصارشان راهرچه زودتر خوار و مفتضح و منکوب بفرما!
رزمندگان جبهه مقاومت و حماس را هرچه زودتر به پیروزی نهایی برسان!
چشمان ناقابل ما را به جمال نورانی آقا امام زمان منور بفرما!
در فرج حضرت تعجیل بفرما!
ما و نسل ما را از یاوران مخلص آن حضرت قرار بده!
[1] . اعراف 94
[2] . . انعام 42
[3] . انعام 43
[4] . اعراف 205
[5] . لهوف، ص۹۴؛ بحارالانوار، ج۴۴، ص۳۹۴
[6] .اسرا79
[7] مزما 1 الی 4
[8] . مزمل 20
[9] . سجده 16
[10] . سجده 17
[11] . عدة الداعي و نجاح الساعي , جلد۱ , صفحه۱۶۹
[12] . مسکّن الفؤاد عند فقد الأحبة و الأولاد , جلد۱ , صفحه۱۷
